Review sách Ikigai: Tìm lại lý do thức dậy mỗi sáng khi kiệt sức vì công việc

Có một giai đoạn tôi mở mắt lúc 6 giờ 50, với tay lấy điện thoại, và ý nghĩ đầu tiên không phải là “hôm nay mình muốn làm gì” mà là “hôm nay lại phải làm gì”. Nếu bạn đang tìm một bài review sách Ikigai, có lẽ bạn cũng từng nằm trong vòng lặp ấy. Mất phương hướng kéo dài vài tháng. Rồi Burnout âm ỉ: ngủ đủ tám tiếng vẫn mệt, làm xong việc vẫn thấy trống, cuối tuần nằm dài mà không thấy vui. Tôi không mở cuốn sách này vì tò mò về nước Nhật. Tôi mở nó vì muốn biết người ta sống tiếp bằng cách nào.

Cuốn Ikigai – Bí quyết sống trường thọ và hạnh phúc của người Nhật ra mắt bản tiếng Tây Ban Nha năm 2016, bản tiếng Anh năm 2017, và tới nay đã được dịch ra hơn 60 thứ tiếng. Hai tác giả là Héctor García, người Tây Ban Nha sống ở Tokyo từ năm 2004 (tác giả cuốn A Geek in Japan), và Francesc Miralles, cây viết người Barcelona. Bản tiếng Việt dày khoảng 200 trang, chia thành chín chương ngắn, mỗi chương hiếm khi quá 25 trang. Chính vì vậy cuốn sách dễ đọc đến mức hơi nguy hiểm: bạn có thể đọc hết trong ba buổi tối, gấp lại và thấy mọi thứ dường như đã ổn — trong khi thực tế thì chưa.

Sách nói về điều gì?

Ikigai dịch thô là “lý do để bạn thức dậy mỗi sáng”. Điểm hay là sách không biến nó thành một khái niệm siêu hình. Người Nhật dùng từ này khá thoải mái, có khi chỉ để nói về công việc mình thích, có khi là chuyện chăm vườn mỗi sáng.

Sách đi theo hai tuyến. Tuyến thứ nhất là khoa học về tuổi thọ: vì sao Okinawa nằm trong nhóm Blue Zones mà nhà nghiên cứu Dan Buettner xác định, vì sao chế độ ăn ít thịt, nhiều rau củ và rong biển lại kéo dài tuổi thọ. Tuyến thứ hai là đời sống tinh thần: logotherapy của Viktor Frankl, lý thuyết dòng chảy (flow) của Mihaly Csikszentmihalyi, và những cuộc phỏng vấn với các cụ già trăm tuổi.

Trung tâm của cuốn sách là làng Ogimi, một xã nhỏ ở phía bắc Okinawa với khoảng 3.000 cư dân nhưng có tỉ lệ người sống qua 100 tuổi thuộc hàng cao nhất thế giới. Hai tác giả tới đây, ở lại, ăn cùng các cụ, tập bài thể dục radio taiso lúc 6 giờ sáng và ghi lại những câu các cụ nói. Bốn khái niệm được nhắc đi nhắc lại: hara hachi bu (ăn đến tám phần no thì dừng), moai (nhóm bạn đồng hành gắn bó cả đời), nankurunaisa (rồi mọi chuyện sẽ ổn) và wabi-sabi (chấp nhận vẻ đẹp của sự không hoàn hảo).

Cuối sách là phần nhiều người nhớ nhất: sơ đồ bốn vòng tròn giao nhau — điều bạn yêu thích, điều bạn giỏi, điều thế giới cần, và điều bạn được trả tiền. Giao điểm của cả bốn được trình bày như ikigai đích thực. Tôi sẽ nói thêm về sơ đồ này ở phần hạn chế, vì nó có một vấn đề.

Góc nhìn sau khi đọc — Đánh giá chi tiết

Tôi đọc hết cuốn này trong ba buổi tối, và ấn tượng đầu tiên là giọng văn. García và Miralles viết như người kể chuyện du ký hơn là người làm nghiên cứu. Họ tả buổi sáng ở Ogimi bằng mùi trà, tiếng cười của các cụ, màu xanh của vườn rau — những chi tiết khiến bạn tin rằng họ thực sự đã ngồi đó.

Chương tôi đọc lại lần hai là chương về những bậc thầy trường thọ. Có một cụ bà hơn 90 tuổi vẫn dậy từ 5 giờ, làm vườn, nấu ăn cho cả gia đình và nói rằng mục đích sống của mình là “được hữu ích cho người khác”. Đó là câu khiến tôi dừng lại lâu nhất. Không phải một câu slogan lớn lao. Chỉ là hữu ích.

Chương về chế độ ăn cũng đáng chú ý. Người Okinawa ăn nhiều rau củ, đậu hũ, rong biển, khoai lang tím, uống trà xanh, và rất ít đường. Bữa ăn được dọn ra nhiều đĩa nhỏ thay vì một đĩa lớn. Cách bày biện ấy khiến bạn ăn chậm hơn và dừng sớm hơn. Nghe đơn giản, nhưng tôi thử áp dụng trong hai tuần và thấy nó hiệu quả hơn nhiều lời khuyên ăn kiêng phức tạp tôi từng đọc.

Phần vận động cũng vậy. Người già ở Ogimi không tập gym. Họ làm vườn, đi bộ, và tập radio taiso — bài thể dục buổi sáng phát trên đài, chỉ khoảng năm phút. Điểm cốt lõi không nằm ở cường độ mà ở việc không bao giờ ngồi yên quá lâu. Sách gọi đó là vận động nhẹ nhàng nhưng đều đặn, và đặt nó cạnh nguyên tắc ăn uống để tạo thành một lối sống chứ không phải một liệu trình.

Điều làm tôi bất ngờ nhất là trọng lượng của chương nói về cộng đồng. Tôi vốn nghĩ ikigai là chuyện cá nhân — mỗi người tự tìm ý nghĩa cho riêng mình. Nhưng sách cho thấy các cụ ở Ogimi sống thọ một phần vì có moai: nhóm năm người bạn gắn bó từ thời trẻ, góp tiền cho nhau, chăm nhau khi ốm, và giữ liên lạc suốt mấy chục năm. Sự cô đơn bào mòn con người chậm hơn thuốc lá, theo cách nói của các nhà dịch tễ học. Cuốn sách không nói câu đó, nhưng nó khiến bạn hiểu.

Tôi cũng thích cách sách nhắc đến wabi-sabi: chấp nhận sự không hoàn hảo, chấp nhận mọi thứ sẽ phai tàn. Với người đang kiệt sức vì cầu toàn như tôi, chương này giống một cái thở dài nhẹ nhõm.

Về nhược điểm trong trải nghiệm đọc: độ dài chương ngắn khiến sách dễ đọc, nhưng cũng khiến vài luận điểm bị bỏ lửng. Không ít lần tôi gấp sách và tự hỏi: “Rồi làm gì tiếp?” Không có phần bài tập, không có bảng tự đánh giá, không có lộ trình theo tuần. Sách trao cảm hứng rất tốt, nhưng để lại phần lớn công việc cho người đọc.

Nếu bạn muốn xem trước thông tin bản in, số trang, giá bìa và các đánh giá khác, có thể xem trang sách Ikigai – Bí quyết sống trường thọ và hạnh phúc của người Nhật.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Nhóm đầu tiên là dân văn phòng trong độ tuổi 25-35. Người đã đi làm được vài năm, đủ để thấy công việc không còn thú vị như năm đầu, nhưng chưa đủ để dám đổi hướng. Cuốn sách này nói trúng chỗ đau đó mà không hù doạ bằng những con số về lương hay vị trí.

Nhóm thứ hai là người đang chới với giữa một giai đoạn mất phương hướng. Không hẳn trầm cảm, không hẳn khủng hoảng, chỉ là sáng thức dậy và không biết mình đang làm mọi thứ để làm gì. Ikigai phù hợp để đọc trong trạng thái này vì nó không đòi hỏi bạn phải quyết định điều gì lớn lao. Nó chỉ hỏi một câu.

Nhóm thứ ba là người muốn sống chậm lại nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Sách đưa ra những việc rất nhỏ: ăn đến tám phần no, đi bộ, giữ liên lạc với vài người bạn cũ, làm một việc bạn thấy vui mỗi ngày.

Nhóm thứ tư là người đọc vì tò mò về văn hoá Nhật. Phần về Okinawa, về moai, về lịch sử của khái niệm ikigai khá thú vị kể cả khi bạn không cần lời khuyên sống.

Ai không nên đọc?

Nếu bạn cần một phương pháp có cấu trúc — bài tập, chỉ số, lộ trình theo tuần — thì cuốn này sẽ làm bạn thất vọng. Sách không đưa ra hệ thống. Nó đưa ra gợi ý rải rác, và bạn phải tự ghép chúng lại.

Nếu bạn là người đọc khó tính, cần dẫn chứng khoa học chặt chẽ cho từng khẳng định, bạn sẽ thấy nhiều chỗ hụt. Có những đoạn sách kể về lợi ích của trà xanh hay của việc ăn rong biển mà không nêu nguồn cụ thể. Nói vậy không có nghĩa nội dung sai. Chỉ là nó được trình bày theo kiểu tạp chí chứ không kiểu tài liệu tham khảo.

Nếu bạn đã đọc nhiều sách phát triển bản thân, bạn sẽ nhận ra khoảng một nửa nội dung là chất liệu quen thuộc được kể lại bằng bối cảnh mới. Điều đó không làm cuốn sách mất giá, nhưng nó làm giảm độ bất ngờ.

Và nếu điều bạn đang tìm là cách tăng thu nhập, tăng năng suất, tối ưu thời gian — cuốn này đi ngược lại hoàn toàn. Nó không giúp bạn làm nhiều hơn. Nó gợi ý bạn làm ít hơn nhưng kỹ hơn.

Điểm hạn chế cần cân nhắc

Hạn chế lớn nhất là khoảng cách giữa cảm hứng và hành động. Đọc xong, bạn thấy nhẹ người, muốn sống chậm, muốn làm vườn. Ba ngày sau, deadline quay lại và mọi thứ về chỗ cũ. Sách không có công cụ nào để giữ bạn lại.

Hạn chế thứ hai là chuyện lặp ý. Các chương về những bậc thầy trường thọ và bài học từ người sống thọ nhất hành tinh có nhiều đoạn trùng nhau: cùng một cụ, cùng một câu nói, cùng một nhận xét về việc làm vườn. Bản tiếng Việt khoảng 200 trang, nhưng nếu biên tập chặt hơn thì có thể gọn trong 150 trang mà không mất gì đáng kể.

Hạn chế thứ ba đáng nói nhất về mặt học thuật: sơ đồ bốn vòng tròn mà rất nhiều người gắn với cuốn sách này thực ra không phải là cách người Nhật hiểu ikigai. Nó là một sơ đồ được ghép lại từ nhiều nguồn phương Tây, rồi lan truyền trên mạng. Trong khi đó, người Nhật dùng ikigai theo nghĩa nhẹ hơn nhiều: một niềm vui nhỏ trong ngày cũng đủ là ikigai. Sách có nhắc đến điều này, nhưng vẫn để sơ đồ kia chiếm vị trí trung tâm trong ấn tượng của người đọc. Kết quả là nhiều người đọc xong lại nghĩ ikigai là một mô hình định hướng nghề nghiệp, trong khi nó gần với câu hỏi “hôm nay có gì đáng sống” hơn.

Hạn chế thứ tư là giọng văn đôi chỗ quá mượt. Những câu kiểu “sống chậm lại rồi bạn sẽ hạnh phúc” nghe dễ chịu nhưng thiếu ma sát. Với người đang thực sự chật vật vì tiền nhà và áp lực công việc, sự dễ chịu ấy có thể tạo cảm giác bị nói suông.

Nên mua nếu / Chưa nên mua nếu

Nên mua nếu:

• Bạn đang ở độ tuổi 25-35, làm văn phòng, và thấy mình mệt mỏi kéo dài nhưng chưa gọi tên được cảm giác đó.
• Bạn cần một cuốn sách nhẹ, đọc trong vài buổi tối, không đòi hỏi ghi chép hay làm bài tập.
• Bạn muốn một điểm bắt đầu để sống chậm lại: ăn chậm hơn, đi bộ nhiều hơn, giữ liên lạc với vài người bạn cũ.
• Bạn thích đọc về Okinawa và lối sống Nhật, kể cả khi không đọc để thay đổi bản thân.

Chưa nên mua nếu:

• Bạn đang cần một phương pháp có lộ trình rõ ràng, có bài tập và chỉ số theo dõi.
• Bạn muốn bằng chứng khoa học chặt chẽ kèm trích dẫn cho từng luận điểm.
• Bạn đã đọc nhiều sách cùng thể loại và không còn thấy mới mẻ với những lời khuyên kiểu này.
• Bạn đang tìm cách tăng năng suất hoặc thu nhập; cuốn sách này không phục vụ mục tiêu đó.